Poëzie van een zomer (een man)

dus poetry poet, kijk me ogen, luister me oren, want hier is mi tori
hardcore & luid: mi have een droom, vol is vol, belanda boven
sluiten di shit & alles wordt wider basis controller, luchtdicht lijk da weerga
terug na di wortel

Een fragment uit Mi have een droom, een gedicht dat Ramsey Nasr schreef tijdens zijn periode als Dichter des Vaderlands in Nederland. Aanleiding was de Internationale Architectuur Biënnale Rotterdam in 2009. Het thema van de biënnale was 'open stad'. Nasr vroeg toelating aan de organisatie om het thema ruim te mogen interpreteren. Mi have een droom werd geen gedicht over architectuur, maar wel over de bonte Rotterdamse samenleving.

Nasr bande tijdelijk het 'proper' Nederlands en verdiepte zich in de taal van de straat, tot hij ze sprak en zong. Het gedicht verscheen in de krant en op videoschermen in trams en metrostations. Nasr droeg het voor voor chique gezelschappen en op festivalpodia. De uitdrukking wi have een droom schopte het tot slogan van een Rotterdams woonproject. Mi have een droom reikte verder dan de literaire incrowd. Maar voor Nasr was het niet alleen daarom te doen. In een dagboekfragment zegt hij hierover:

Belangrijker dan de stichtelijke vraag 'of poëzie iedereen kan bereiken' is voor mij het feit dat uitgerekend een gedicht me voor een kort moment in contact brengt met levens die voor de rest geheel parallel zullen lopen. 

Zijn gedichten zijn een uitnodiging om poëzie onbevooroordeeld tegemoet te treden. Die uitnodiging nam hij zelfs uitdrukkelijk op in het openingsvers van ik wou dat ik twee burgers was (dan kon ik samenleven) waarmee hij voor het Dichterschap solliciteerde:

en dit is mijn gedicht, komt u binnen

let niet op de galm, wees niet bang

laat ons beginnen in leegte

welkom in mijn krater van licht

Poëzie relevant maken, je moet het maar doen. En dat deed Nasr keer op keer tijdens zijn vier jaar durende aanstelling als Dichter des Vaderlands. Mi have een droom werd niet alleen de titel van een gedicht, ook de bloemlezing van deze periode kreeg dezelfde naam. Hij blies het gelegenheidsgedicht nieuw leven in. Een duf en saai genre, zegt u? Vergeet het. Nasr schreef gedichten die ook na de gelegenheid overeind blijven staan.

Charles Ducal - Over het gedicht As in de mond

Een paar weken geleden deelde ik een link naar een essay van Lucas Hirsch over engagement in de poëzie. Het gedicht As in de mond van Charles Ducal verscheen rond dezelfde tijd in De Morgen. De huidige Dichter des Vaderlands zei over de publicatie het volgende:

Het gedicht is geboren uit mijn verontwaardiging over wat Israël vandaag in Gaza uitricht. Het klaagt het misbruik aan door Israël van het joodse geloof en de joodse geschiedenis om kolonisering en terreur te legitimeren.

De reacties lieten niet op zich wachten, en waren, zoals te verwachten viel, uitgesproken positief of negatief. Marc Kregting publiceerde op dewereldmorgen.be een genuanceerder betoog. Hij zegt:

Het kost me moeite om sommige teksten rond de Ducal-affaire gelezen te krijgen, maar ik vind ze winst als positiebepaling. Of er altijd evenveel gelijk aan kleeft, zou ik niet durven beweren, zeker als dat gelijk dichotomisch is. Het feit dat kunst een rol wenst te spelen, telt voor mij zwaarder.

Poëzie die over de lippen gaat, wie kan daar iets tegen hebben? Ja maar, As in de mond is antisemitisch zeggen sommigen. Een verwijt dat Ducal in een essay op dewereldmorgen.be ontkracht.

Over het politieke standpunt dat Ducal inneemt is genoeg gebakkeleid. Over de kwaliteit van het gedicht wordt amper gesproken. Ik herlas het voor een derde of vierde keer naar aanleiding van dit blogbericht. Qua rijm, klank, enjambement, afbreking, ritme en beeldspraak valt er weinig tot niets op af te dingen. De letter O draagt het gedicht, tot aan het laatste woord toe.

Hoe zit het met de betekenis en de gelaagdheid van As in de mond? Dichter Chrétien Breukers zegt hierover in zijn schrijfboek Gedichten schrijven:

Betekenis is in poëzie niet zozeer doel (de dichter wil niet iets uitleggen of omschrijven) als wel middel: door betekenissen te scheppen wordt het gedicht meerkantig; en het houdt de aandacht van de lezer gemakkelijker vast.

Met andere woorden: Poëzie zonder betekenis en gelaagdheid kieper je best in de vuilnisbak. Toets ik As in de mond aan die regel af, dan is het geen geslaagd gedicht. Meerkantig is het allesbehalve. Ducal neemt het op voor de Palestijnen. Er is geen ruimte voor andere interpretaties. Een feit dat door de dichter zelf wordt bevestigd.

Wel meer geëngageerde gedichten krijgen het verwijt dat ze niet meerkantig zijn. Ik zie oeuvres opgedeeld worden in geëngageerde en niet-geëgageerde teksten. De meeste kwaliteit wordt in regel toegedicht aan proza of poëzie waarin de politieke standpunten niet (te) uitdrukkelijk in het voetlicht treden.

Is dat terecht? Moet een goed gedicht altijd meerkantig zijn?

Het essay Over het gedicht As in de mond van Charles Ducal lees je hier.