Boeken zijn (niet) belangrijk! (deel 2)

Deel 1 lees je hier.

Tegenwoordig kan ik Sjisjkins woorden vanaf een afstand bekijken. Uiteindelijk verdedigt hij hetzelfde als ik doe met mijn blog. We vinden het belangrijk dat er werd, wordt en zal worden geschreven en gelezen.
Ik schaam me niet langer voor de onderwerpen die in mijn verhalen aan bod komen. Ook romans die niet over oorlog, honger of armoede gaan, zijn het waard te worden geschreven. Een schrijver kan van de saaiste dag uit een mensenleven literatuur maken.

Ambitie, af en toe heeft een mens goesting om dat te hebben. Ik ging T.S. Eliot achterna en schreef een gedicht over de de oorlog in Afghanistan. Het heette A&E (dieprood) en ik dacht dat het goed en diepgaand was.
Mijn toenmalige poëziedocent op de SchrijversAcademie maakte mijn oorlogspoëzie met de grond gelijk. Hij zei dat de ergste dingen meestal niet het beste uit de verf komen door ze bij naam te noemen (wat ik wel had gedaan). Hij raadde me aan In Flanders fields van John McCrae te lezen. De dichter/soldaat gebruikte het beeld van een klaprozenveld om te tonen hoeveel slachtoffers de Eerste Wereldoorlog maakte.

In Flanders fields the poppies blow
Between the crosses, row on row
That mark our place; and in the sky
The larks, still bravely singing, fly
Scarce heard amid the guns below

In het gedicht van McCrae komen de woorden guns en dead één keer voor. Voor de rest overheersen de rode bloemen die wuivend in de wind het leed van de oorlog visueel maken.

Woorden en boeken worden zelden als de aanstokers van een revolutie gezien. De media brengen liever mensen op de barricade in beeld of bommen die ontploffen. Toch geloof ik dat elk boek een steen legt voor een revolutie, een zachte revolutie. Een lezer opent zijn hoofd voor een andere wereld dan de zijne. Lezen is een sloopkogel om vooroordelen te lijf te gaan. Dat gebeurt niet op één dag met één boek, maar door jarenlang verschillende auteurs en uiteenlopende genres te lezen.

Er wordt nog nooit zo druk gecommuniceerd (en geluld) via sms, Twitter en Facebook. De invloed van woorden die via sociale media worden verspreid, reikt ver. Denk aan de Arabische Lente. Je kunt neerkijken op die nieuwe communicatiemiddelen. Je kunt ze als de oorzaak van taalverarming beschouwen. Die bewering vindt alvast geen bijval in de artikelenreeks over taal in de Standaard der Letteren. Taal verandert voortdurend. Je kunt dat betreuren, maar dat het gebeurt is een feit.

Waarom bekijken we de nieuwe media niet als de motor onder de kap van nieuwe literaire genres? Sms-wedstrijden zijn al langer een feit. Op Facebook bestaat onder andere een pagina over stiftdichten. Zet alle tweets van iemand onder elkaar, en je hebt een tweetgedicht. Troep en kwaliteit vind je zowel online als op papier. Stop met zeuren en geniet van de virtuele poëzie.

Boeken zijn (niet) belangrijk! (deel 1)

Aan pleidooien over het belang van boeken geen gebrek. Ga naar een festival of de presentatie van een nieuwe roman en je wordt met zachte of harde hand met je neus op een vanzelfsprekendheid gedrukt: ja, boeken zijn belangrijk!

Het was niet anders bij de opening van het nieuwe literaire seizoen van het internationale literatuurhuis Passa Porta. De Russische schrijver Michaïl Sjisjkin zorgde voor de uitroeptekens. De Standaard der Letteren publiceerde zijn openingslezing. Hij zei:

Onbekende auteurs schreven onder vier evangelische pseudoniemen een boek dat de wereld heeft gemaakt tot wat ze is. Hun woorden hebben de realiteit voortgebracht waarin wij al tweeduizend jaar leven - de woorden moeten gewoon geloofwaardig zijn. 

Of hoe je ergens binnenkomt en elke tegenstander van het woord de mond snoert met een verwijzing naar de bijbel. Tijdens het lezen van deze passage vraag ik me af of er ooit nog een boek zal worden geschreven dat onze cultuur zo lang en diepgaand zal beïnvloeden. De onheilsberichten uit de boekensector lijken zoiets uit te sluiten. De verkoop zit in het slop en mensen lezen alsmaar minder. Als er morgen een boek van bijbelse proporties op de markt wordt gegooid, is de kans groot dat je de cover een half jaar later in de rekken van Polare terugziet.

In 2012 hielden E.L. James en Jeroen Meus in België de boekenverkoop overeind. De sector noteerde slechts een lichte daling in vergelijking met 2011. Een lokale boekhandelaar liet me ooit verstaan dat er in zijn zaak enkel een rek met literaire fictie stond voor de show. Daar wordt een fervente lezer niet meteen vrolijk van.

Naast de dalende verkoop lijdt het genre ook onder bestselleritis. Jaar na jaar is de top tien van best verkochte boeken verantwoordelijk voor een groter aandeel in de omzet. De sector is bang dat uitgevers in de toekomst niet langer zullen investeren in een breed aanbod, maar in hypes. Het e-book heeft vooralsnog niet voor een ommekeer gezorgd.

Verderop in zijn lezing, trekt Sjisjkin zijn bijbelse verwijzing door:

De schrijver is een schakel tussen twee werelden: tussen de irreële wereld van het leven, waar alles vloeiend, voorbijgaand en sterfelijk is en spoorloos verdwijnt als een zojuist weggetikte seconde of als duizenden weggetikte generaties - en de wereld van geloofwaardige woorden, die het elixir van de onsterfelijkheid sprenkelen op die geroosterde vis, dat brood en die vingers. 

Sjisjkins pleidooi voor schrijven, kan ik alleen maar steunen. Toch klinkt zijn lezing ook geladen en ernstig. Waait dezelfde wind door zijn boeken? Ik heb er geen idee van. Vroeger zouden zijn woorden me de indruk hebben gegeven dat schrijvers het enkel over 'grote' onderwerpen mochten hebben, zoals oorlog, honger en armoede. Uit mijn pen rolden andere verhalen. Waren die dan niet de moeite waard?

Ze bestaan, de auteurs die grote onderwerpen met succes tackelen. Neem The Waste Land van T.S. Eliot. Zijn werk wordt beschouwd als een poëtische neerslag van de ontgoocheling van een naoorlogse generatie. Eliot mijdt goedkope gruwel en sentimentaliteit. Hij vat een tijdsgeest op papier. Het maakt niet uit of hij dat bewust deed of niet. Het resultaat telt. The Waste Land beïnvloedde het werk van Ernest Hemingway, Aldous Huxley, William Faulkner, Graham Greene en Stephen King, en wordt nog steeds gelezen en geanalyseerd.

Lees ook deel 2.